5. De "verloren" boeken van het Nieuwe Testament (4)

De “apocriefe drukkerij” produceerde, zoals eerder reeds vermeld, vele honderden alternatieve “evangeliën”, “handelingen” en “openbaringen” gedurende de eerste eeuwen van het Christendom. In de negende eeuw vermelde Photius 280 van dit soort teksten en sinds dien zijn er veel meer ontdekt.[1] Sommige, meer recentelijk ontdekte gnostische “evangeliën”, zijn bestempeld als potentiële nieuwe openbaringen. Het bestaan van de meeste is echter al eeuwen bekend en die worden als irrelevant beschouwd. We zullen een overzicht bespreken van de meest “beroemde” van deze potentiële nieuwe openbaringen en we zullen ze groeperen volgens de aan het begin van dit hoofdstuk genoemde criteria:

Geschreven ver na de teksten van het Nieuwe Testament (na 100 AD):

Het Evangelie van Judas (midden tot einde tweede eeuw). Dit evangelie was bekend aan Irenaeus en Epiphanius (ca 315-403), de bisschop van Salamis. Het is geproduceerd door een gnostische sekte en heeft mogelijk “een passie verhaal over het mysterie van het verraad” bevat, welke verklaart hoe Judas door zijn daden “de redding van de gehele mensheid mogelijk maakte”.[2] De enige beschikbare gnostisch herschreven tekst uit de vierde eeuw karakteriseert Judas als Jezus meest favoriete en meest vertrouwde discipel en legt zijn verraad uit als een onderdeel van God’s plan.[3]

Het Evangelie van Philippus (tweede of derde eeuw).[4] Dit gnostische evangelie was slechts bekend door een citaat totdat een latere tekst werd gevonden in Nag Hammadi. Het lijkt een verzameling van diverse materialen te zijn, het is meest bekend door de beschrijving van sacramenten. In de roman de DaVinci Code wordt een vers uit dit evangelie gebruikt om de nauwe relatie tussen Maria Magdalena en Jezus als “de bevoorrechte discipel” te “bewijzen”.[5]

Het Evangelie der Waarheid (tweede eeuw). Een andere gnostische tekst gevonden bij Nag Hammadi. Het reflecteert het belang van het werk voor de vergeving van zonden door Jezus vanuit een speciale theologische (gnostische) invalshoek.[6]

 Het Evangelie van Maria (Magdalena) (tweede eeuw). Wederom een andere gnostisch “evangelie” gevonden bij Nag Hammadi. Er is slechts een beperkt gedeelte bewaard gebleven dat kan worden verdeeld in twee secties. De eerste sectie beschrijft een dialoog tussen de verrezen Heiland en de discipelen. Het restant is Maria’s beschrijving van speciale openbaringen die Jezus aan haar heeft toevertrouwd.[7] De DaVinci Code refereert naar een vers dat “Petrus klagend over de nauwe band tussen Maria and Jezus” zou beschrijven.[8]

Het Jeugd Evangelie van Thomas (tweede eeuw). Dit was een populair verhaal over de jeugd van Jezus tot Zijn twaalfjarige leeftijd. Het beschrijft Hem als een machtige jongen met alle eigenschappen van een bovennatuurlijke wonderdoener en leraar. Het vond waarschijnlijk zijn oorsprong in niet-joodse Christelijke kringen in de tweede eeuw en het heeft geen enkele relatie met het Evangelie van Thomas.[9]

Authentieke geschriften van voor 100 AD, echter niet van apostolische bronnen:

Het Evangelie van de Hebreeën (ca. 65-100 AD). Dit is waarschijnlijk het oudste, niet-canonieke evangelie. De tekst heeft slechts overleefd in een paar fragmentarische citaten van de vroege kerk leiders: Clemens van Alexandrie (ca. 195 AD) and Origenes (ca. 228 AD). Volgens Hiëronymus[10] (de schrijver/vertaler van de Latijnse Vulgaat) wordt dit door sommige “de ware Matthëus” genoemd. Dit lijkt onwaarschijnlijk omdat de genoemde citaten weinig overeenstemming met de canonieke Matthëus teksten vertonen.

Clemens van Rome, Ignatius, Polycarpus, de Didache, Brief van Barnabas. Dit zijn alle eerder genoemde geschriften van de vroege kerk.

Mogelijk initieel geschreven voor 100 AD maar beschouwd als niet relevant of ketterij:

Het Evangelie van Thomas (tweede of einde van de eerste eeuw). Een van de Nag Hammadi document, maar veruit het meest bekende alternatieve evangelie. Datering is cruciaal. Dit weten we zeker: “Tenminste een van deze Griekse fragmenten komt van een manuscript dat was geschreven voor 200 AD, dus de Griekse versie van dit evangelie was in Egypte al in de tweede eeuw in gebruik.”[11] De meeste bijbelgeleerden dateren dit evangelie aan het begin van de tweede eeuw, maar sommige beargumenteren een datum van midden tot laat eerste eeuw.[12] Sommige hebben dit zelfs “Het Vijfde Evangelie” [13]genoemd. De schrijver zou Judas Thomas Didymus, of Judas “de tweeling” geweest zijn, een van de apostelen van Jezus.

Het Evangelie van Thomas is niet in verhaalvorm, zoals de canonieke evangeliën, maar een verzameling van 114 uitspraken die toegekend zijn aan Jezus. Velen tonen indrukwekkende overeenkomsten met gedeelten van de synoptische evangeliën, maar lijken een gnostische wending gekregen te hebben.

Het grote probleem met deze tekst is dat de Nag Hammadi versie de enige compleet bewaard gebleven tekst is. Er is bekend dat dit een vertaling is uit de periode 350-400 AD dat significante gnostische redactie (herschrijven, zoals de meeste of zelfs mogelijk alle ducomenten uit de Nag Hammadi bibliotheek) heeft ondergaan. De vroegste Griekse tekst dateert van rond het jaar 200, maar is zo gefragmenteerd dat reconstructie van de originele tekst niet mogelijk is. De volgende illustratie vergelijkt enkele verzen van Mattheus met Gezegde #2 uit een Grieks fragment uit de derde eeuw en een vierde eeuws Coptisch Nag Hammadi tekst.[14] Observeer hoe de tekst “evolueert” tussen de vertalingen: [15]

Dus het Evangelie van Thomas zou mogelijk kunnen dateren uit dezelfde periode als het Nieuwe Testament. Het zou zelfs beschikbaar geweest kunnen zijn als bronmateriaal (zoals Q) voor de schrijvers van de canonieke evangeliën. Echter een vergelijking van de Nag Hammadi tekst met een beperkt Grieks fragment toont duidelijke tekenen van gnostische redactie. Als deze worden verwijderd dan lijkt de overgebleven tekst niets toe te voegen aan wat wordt onderwezen in het Nieuwe Testament.[16]

Het Evangelie van Petrus (waarschijnlijk tweede eeuw, sommigen claimen tweede helft van de eerste eeuw). Origenes (ca. 200 AD) en Eusebius (ca. 300 AD) verwijzen beiden naar dit evangelie, maar geven geen citaten. De oudst bewaard gebleven tekst is van een achtste of negende eeuws manuscript wat in 1886 werd ontdekt. Het is een passieverhaal dat het lijden en de dood van Christus beschrijft. Het lijkt gebouwd te zijn op de synoptische evangeliën, en is niet noodzakelijker wijs in conflict met deze verhalen, met uitzondering van enige docetische nuances (waarschijnlijk latere toevoegingen tijdens het kopiëren). Docetisme is het door de vroege kerk veroordeelde geloof dat Jezus’ fysieke lichaam en de kruisiging slechts een illusie waren; ofwel, Jezus lichaam en dood leken slechts echt, in werkelijkheid was Hij een pure geest en kon daarom niet sterven.

Het Evangelie van Petrus vermeldt diverse details die in conflict zijn met het Nieuwe Testament. Deze zijn onder andere:

·         Pilatus was onschuldig aan de dood van Jezus en alleen de Joden dragen de verantwoordelijkheid.

·         Jezus voelde geen pijn tijdens de kruisiging.

·         Jezus refereerde aan de Vader als “mijn kracht”. En de Heer riep met een luide stem “Mijn kracht, mijn kracht, U heeft mij verlaten!”

·         Jezus’ “broers en zusters” waren van een eerder huwelijk van Jozef, een concept dat ook reeds lang door de Rooms Katholieke kerk wordt uitgedragen.

Daarnaast bevat het Evangelie van Petrus een uitgebreid en duidelijk opgeblazen beschrijving van de verrijzenis van Jezus.[17]

Het is wel mogelijk, maar niet waarschijnlijk, dat het was geschreven rond dezelfde tijd als de andere Nieuwe Testament evangeliën. De vroege kerk leiders hebben het echter niet genoemd noch hebben ze eruit geciteerd. In feite is het niet eens overwogen om in de canon opgenomen te worden. De beschikbare tekst is vele eeuwen verwijderd van het origineel en is waarschijnlijk aangepast door docetische invloeden.[18]

Q (voor Matthëus en Lucas). Voor de compleetheid moeten we op deze lijst ook de zogenaamde Q bron vermelden. Hoewel het niet noodzakelijkerwijs een geschreven bron behoeft te zijn – het kan ook een persoon of personen geweest zijn – zou het tot het midden van de eerste eeuw terugdateren. Sommigen waren gretig om het Evangelie van Thomas als Q te identificeren, maar dat wordt niet langer als een serieuze optie beschouwd.

Conclusie

Zoals we hebben gezien suggereert het tromgeroffel over de “verloren boeken” veel meer dan er werkelijk aan de hand is. Jawel, kabel en satelliet tv documentaires over de Bijbel vermelden graag de “verloren” en “zoekgeraakte” boeken. En inderdaad, als je een boekwinkel bezoekt, dan vind je significante ruimte op de schappen die is toebedeeld aan deze “nieuwe ontdekkingen”. Maar je moet je toch afvragen hoeveel van deze aandacht wordt gedreven door objectieve studie en hoeveel daarvan te maken heeft met persoonlijke agenda’s en/of het realiseren van betere verkopen?

De objectieve reconstructie van de geschiedenis en het beschikbare bewijs tonen dat de vroegchristelijke kerk deze “verloren boeken” goed kende. Zij besloten echter om ze niet op te nemen in het canonieke Nieuwe Testament gebaseerd op zorgvuldige overwegingen: ze waren later geschreven, niet door apostelen, veel waren zelf ketterij en /of bevatten zwaar overdreven verhalen.

De beschikbare “verloren” teksten van vandaag komen voornamelijk uit de vierde eeuw door de gnostische Koptische vertalingen uit de Nag Hammadi bibliotheek. Dit zijn geen betrouwbare vertalingen en kopieën van de originele Griekse tweede eeuwse teksten. Ze zijn bewust gewijzigd om beter aan te sluiten met gnostische opvattingen.

Een eerlijke en zorgvuldige analyse van de “verloren boeken” verhoogt slechts het vertrouwen in de betrouwbaarheid van de canonieke Nieuwe Testament documenten.

Lees meer over: 6. Archeologie en de Bijbel