8. Zijn de getuigen te vertrouwen? (3)

Vijf verschillende bronnen (de evangeliën en Paulus) geven getuigenis over Jezus. Zijn deze consequent of spreken ze elkaar tegen? Het lijkt beiden het geval te zijn. Er zijn talrijke gebeurtenissen die in meer dan een of zelfs in alle evangeliën worden genoemd, maar er lijken ook betekenisvolle verschillen en zelfs tegenstrijdigheden te zijn. Van vele sceptici is de meeste gehoorde kritiek dat de evangeliën elkaar regelmatig tegenspreken. Sommige hebben boeken hierover geschreven[1] en weer anderen houden lijsten van contradicties bij.[2]

Laten we, voordat we deze discussie vervolgen, even ‘buiten’ het onderwerp stappen en erover nadenken wat we zouden kunnen verwachten aan te treffen. We hebben hier getuigenissen van gebeurtenissen die 20 jaar (Paulus en Marcus) of zelfs 50 jaar eerder (Johannes) plaatsvonden. Vele studies zijn gedaan over hoe we ons gebeurtenissen uit het verleden herinneren.[3] De algemene (en heel erg logische) conclusie is dat mensen gedurende een lange tijd gebeurtenissen, die veelbetekenend voor hun persoonlijke leven zijn geweest, goed kunnen herinneren. Herinneringen worden zelfs beter vastgehouden als de persoon ook emotioneel bij deze gebeurtenis betrokken is geweest. Accurate herinneringen worden meestal gekarakteriseerd door sterke visuele beelden en niet ter zake doende details die vanuit een persoonlijk oogpunt komen. De “rode lijn” (de volgorde of de structuur die het gebeuren voor de persoon belangrijk maken) van de herinnering blijft, zelfs als de details dit niet zijn, behoorlijk accuraat. Regelmatige repetitie van de herinnering is een belangrijk onderdeel in zowel het onthouden van de herinnering als het accuraat onthouden hiervan. Dit wil zeggen dat mensen over het algemeen accuraat de hoofdlijnen van een gebeurtenis onthouden, zeker als dit ingrijpende gebeurtenissen in hun leven zijn geweest en het regelmatig wordt gerepeteerd of herinnerd. Men kan zich details slechts in beperkte mate herinneren. Deze beperken zich veelal tot relatief onbelangrijke details, welke niet altijd accuraat worden herinnerd, en waarvan de herinnering vaak is beperkt tot de invalshoek van de observeerder.

Het zal duidelijk zijn dat de verhalen zoals deze in de evangeliën zijn opgeschreven al in vele vormen mondeling in de Christelijke gemeenschap rondcirculeerde voordat ze werden opgeschreven. Zoals reeds uitgelegd is dit een groot “voordeel” om gebeurtenissen accuraat te kunnen herinneren. Wanneer we de diverse teksten vergelijken, dan is het zonneklaar dat ze opvallend consequent in de hoofdlijnen zijn.

Tabel 16- 4 : De hoofdlijnen stemmen overeen

Er zijn geen serieuze meningsverschillen in de boeken van het  Nieuwe Testament betreffende de belangrijkste gebeurtenissen in het leven van Jezus, Zijn kruisiging of Zijn opstanding.  De verschillen (of tegenstrijdigheden, zoals sommige ze bij voorkeur noemen) hebben altijd betrekking op de details. Vele van deze beweerde tegenstrijdigheden kunnen worden verklaard door parafraseren, verkortingen, verklarende toevoegingen, keuzes, weglatingen of door het gebruik van andere namen voor dezelfde locaties of  personen. Zoals eerder uitgelegd, kunnen in het voorbijgaan van de tijd, mensen zich details verschillend herinneren, wat veroorzaakt wordt door het feit dat de herinnering komt van hun eigen uniek perspectief of ze herinneren het zich gewoon niet accuraat meer.

Zonder in een al te diepe analyse van de details over de beweerde tegenstrijdigheden te treden[4], wil ik twee van de meest genoemde “grote” tegenspraken in de evangeliën bespreken.

De eerste gaat over de verschillende stambomen van Jezus uit Matthëus 1:1-16 en Lucas 3:23-37. Het is heel erg duidelijk dat deze twee significant van elkaar verschillen en toch wordt elk van hen aangegeven als een overzicht van de voorouders van Jezus. Hoe kunnen ze beiden waar zijn?

Er is een eenvoudige verklaring voor deze beweerde tegenstrijdigheid. Zoals we zagen schreef  Matthëus (als Jood) voor de Joden. Daarom begint zijn genealogie met Abraham, de vader van alle Joden. In de Joodse cultuur representeert alleen de man de officiële lijn van afstamming. De vader geeft zijn rechten door aan de zoon die hij selecteert, gewoonlijk de oudste zoon, maar soms een andere zoon. David had bijvoorbeeld meerdere vrouwen en zonen. David verkoos Salomo, (een zoon van Bathseba) boven zijn oudste levende zoon Adonia als zijn opvolger (1 Koningen 1). Dit maakt de lijn van afstamming via Salomo de legale oftewel de koninklijke afstamming.  Jozef zijn vader Jakob was een afstammeling van Salomo. Matthëus legt de schakel als volgt:  “En Jakob gewon Jozef, den man van Maria, uit welke geboren is JEZUS, gezegd Christus” (Mattheus1:16).  Dus Jozef, waarvan Matthëus verklaard dat hij de man van Maria is (niet de vader van Jezus) is de legale vader van Christus met koninklijk bloed. Door Jozef zijn afstamming bewijst Matthëus dat Jezus een zoon van David en Abraham is.

Lucas daarentegen benaderd Jezus zijn afkomst van een niet-joods, “menselijk” perspectief. Hij begint daarom met Adam (de eerste mens) en gaat via Abraham (de eerste Jood) naar David. Vanaf David gaat hij via Nathan (2 Samuel 5:14) naar Heli, de vader van Maria en vervolgens naar Maria de moeder van Jezus. Dat is de natuurlijke afstamming. Maria zelf was via haar vader Heli ook een afstammeling van David.

De andere favoriete “tegenstrijdigheid” zijn de ogenschijnlijke conflicten tussen de evangeliën over de ontdekking van het lege graf en over degenen aan wie Jezus verscheen na de wederopstanding. Wanneer we de evangeliën lezen lijken ze allemaal van elkaar te verschillen. In het boek van Matthëus bijvoorbeeld wordt het lege graf door Maria Magdalena ontdekt en de andere Maria’s (Matthëus 28:1). Marcus vertelt ons dat het Maria Magdalena en Maria de moeder van Jacobus en Salome waren (Marcus 16:1). Lucas noemt alleen “de vrouwen”  (Lucas 24:1). Later worden ze als  Maria Magdalena, Maria de moeder van Jacobus, Johanna en “de anderen die met hun waren” omschreven (Lucas 24:10). Tenslotte noemt Johannes alleen Maria Magdalena (Johannes 20:1). Wie was of waren er? Oppervlakkig gezien, afgezien van Maria Magdalena, schijnen ze allemaal van elkaar te verschillen.

Een gelijksoortige verwarring lijkt te bestaan over degenen aan wie Jezus verscheen. Was het aan Petrus of Johannes of aan alle discipelen en inclusief of zonder Thomas? Was het in Jeruzalem of in Galilea? 

Er zijn vele boeken geschreven over hoe al deze verhalen met elkaar kunnen worden geharmoniseerd.[5] Zonder in al te uitgebreide details te gaan zouden de verschillende vrouwen die bij het lege graf aanwezig waren kunnen worden verklaart door hoe ons geheugen verschillende specifieke details herinnert zoals we dat eerder hebben uitgelegd. Elke evangelieschrijver geeft zijn eigen getuigenis over hoe hij zich deze wonderlijke ochtend herinnert en zoals we vaak in (oog)getuigenverklaringen kunnen zien, zijn ze het allemaal over de hoofdinhoud eens, maar hebben ze een enigszins verschillende herinnering over de details van rest van de zaak. Daar komt nog bij dat deze details niet noodzakelijkerwijs met elkaar in tegenstrijd zijn. De andere Maria van Matthëus is hoogstwaarschijnlijk Maria de moeder van Jacobus en Joses (Matthëus 27:55). Dit zijn dus dezelfde Maria’s die door Marcus en Lucas worden genoemd.  Deze verschillen kunnen dus verklaard worden doordat er namen zijn weggelaten. Sommige schrijvers hebben gewoonweg besloten om ze helemaal niet te noemen of om alleen Maria Magdalena te vermelden. Deze weglating van namen van de andere vrouwen past ook heel  natuurlijk in de Joodse zienswijze van die dagen over de onbelangrijkheid van vrouwen.

Wat betreft de verschijningen na de opstanding is het niet zo dat het ene verhaal het andere verhaal tegenspreekt of uitsluit. Ze schijnen alleen in volgorde te verschillen. Het is bijvoorbeeld aannemelijk dat Jezus aan de elf discipelen in Jeruzalem is verschenen, daarna later in Galilea nadat ze na Joods Paasfeest naar huis waren gegaan en daarna nog een keer in Jeruzalem tijdens hun terugkeer om zich voor het feest van Pinksteren voor te bereiden.[6]

Opmerkingen over Johannes versus de synoptische evangeliën

Vele boeken onderzoeken de verschillen en overeenkomsten tussen het Evangelie van Johannes en de synoptische evangeliën. Dit heeft geresulteerd in een breed scala van meningen over de geloofwaardigheid van Johannes. Over het algemeen heeft de meer kritisch geschoolde gemeenschap serieuze twijfels over en/of verwerpt in zijn geheel de historische betrouwbaarheid van Johannes. Echter, meer recente, gedetailleerde informatie (speciaal de historische informatie over de Joodse samenleving in de eerste eeuw gebaseerd op de Dode Zeerollen), bouwt een sterke zaak voor de historische betrouwbaarheid van het evangelie.[7]

Voordat we verschillen bespreken, wil ik wijzen op het consistent zijn van de hoofdlijnen van Johannes met de synoptische evangeliën en de epistels van Paulus.

De beschrijving van de passie in Johannes, in de laatste hoofdstukken van zijn boek, is niet alleen consistent met de synoptische evangeliën, maar het geeft ook diverse details die niet in de andere evangeliën zijn opgeschreven. Johannes completeert deze verhalen met historisch correcte details. Johannes schrijft bijvoorbeeld dat de Joden niet langer de doodstraf mochten uitvoeren. Daarom moesten de Romeinse autoriteiten/Pilatus erbij worden betrokken. Dit gegeven, wat een historisch feit is, is de reden waarom de rechtszaak voor Pilatus, zoals dit in de synoptische evangeliën is omschreven, plaatsvond.[8]

De voornaamste kritiek over Johannes in vergelijking met de synoptische evangeliën is in vier verschillende categorieën onder te verdelen:

• Johannes zijn selectie van het materiaal (niet veel overlappende/bevestigende feiten van de synoptische evangeliën).
• Johannes zijn verschil in theologische stijl (Jezus wordt direct als volledig Goddelijk geïdentificeerd).
• Een tegenstrijdigheid in de chronologie. Het meest belangrijke hier is het “opruimen” van de tempel (dit gebeurt volgens het boek van Johannes meteen aan het begin van het publieke leven van Jezus, terwijl in de andere evangeliën het in de laatste week van Jezus’ leven wordt beschreven) en het aantal bezoeken van Jezus aan Jeruzalem (Johannes vermeldt dat dit diverse keren is geweest, terwijl de andere evangeliën dit slechts een maal vermelden).
• De verschillende stijl van Jezus ten opzichte van de andere evangeliën.

Tijdens het analyseren van deze verschillen en overeenkomsten komen verschillende onderzoekers tot verschillende conclusies. Voor vele van deze verschillen kunnen mogelijke verklaringen worden gevonden[9] zeker als we in overweging nemen dat Johannes zijn evangelie schreef nadat de synoptische evangeliën al compleet en in omloop waren. Hij was niet van plan om een gelijksoortig en overlappend verslag te schrijven; zijn doel was om Christenen de goddelijkheid van Jezus als de Zoon van God te laten begrijpen.

Lees meer over: (5) Zijn de verslagen overdreven?